İpəkçiliyin Şəkinin memarlığına təsiri




XVIII əsrin əvvəllərindən başlayaraq Şəkidə ipəkçiliyin sürətlə inkişafı bir çox sahələrin də - sənətkarlığın, iqtisadiyyatın, mədəniyyətin, elm və təhsilin tərəqissi ilə yanaşı, şəhərin genişlənməsinə və yeni binaların tikilib istifadəyə verilməsinə səbəb olmuşdur. O dövrün bir çox çətinliklərinə baxmayaraq, xalq memarları qarşıya qoyulan vəzifənin öhdəsindən bacarıqla gəlmiş və relyefə uyğun özünəməxsus memarlıq ansamblı yaratmağı bacarmışlar. 

Tarixi qaynaqlarda Azərbaycanda ipəkçiliyin XVI-XVII əsrlərə aid vəziyyəti ilə bağlı bilgilər çx dyil. Həmin dövrə aid yazılar əsasən səyyahların qydlərindən ibarətdir. 

1827-ci ildə «Qafkazda ipəkçiliyin və ticarət sənaysinin yayılması cəmiyyəti» yaradılmış və şirkət Şəki şəhərini özünün daimi fəaliyyət mərkəzi sçmişdir. Bu, qanunauyğun bir qərar idi, çünki Şəki qəzası Zaqafqaziyada ipəkçilik sənayesinin əsas mərkəzi hsab lunurdu. Şirkətin müdiriyyəti şəhərdə xyli tikinti işləri aparmış, idarə binası, qulluqçular və şagirdlər üçün vlər, dükanlar, kümxanalar, barama quruducu yrlər və s. inşa tmişdilər. 42 dəzgahlı Avrpa tipli baramaaçan karxana, hər cür ləvazimatı lan böyük barama sarıyan sx tikilmiş və Italiyadan Şəkiyə 12 ipəkçi ailəsi gətirilmişdir. 

1841-ci ildə cəmiyyətə Şəki şəhərinin yaxınlığında «Çarabad» adlı məhəllə salmağa icazə vrildi. Burada ancaq ruslar yaşayırdılar. Ipəkçilik cəmiyyətinin bütün binaları, idarələri burada cəmləşmişdi. Bir qədər vaxtdan snra məhəllədə Çarabad ipəkçilik məktəbinin əsası qyuldu. 

1856-cı ildən başlayaraq Şəkiyə gələn Fransa və Italiya iş adamlarının sayı ilə yanaşı, Şəkidə yatırılan xarici kapitalın həcmi artırdı. Şəkidə ipək ixracatının blə sürətlə artmasının başlıca səbəblərindən biri də 1850-ci ilin mayından ipəyin pçt vasitəsilə gömrükxana şəhadətnaməsi tələb lunmadan, yəni gömrük xərci alınmadan ixracına icazə vrilməsi lmuşdur. 

1863-cü ildə Fransada «Qafqasiyada ipəkçilik» adıyla yni bir şirkət təsis dilmiş, şirkətin nümayəndələri isə Zaqafqaziyada Şəki şəhərini ipəkçilik üçün əlvrişli saymış və burada böyük bir ipək zavdu təsis tmişdilər. Bu zavd dünyanın ən böyük ipək fabriki lmuşdur. «Qafqazın kənd təsərrüfatı» jurnalında 1904-cü ildə dərc lunmuş «Nuxada ipəkçilik sənaysinin inkişafı haqqında bəzi məlumatlar» adlı məqalədə qyd lunurdu ki, həmin fabrik « dövrdə dünyanın ən böyük baramaaçan fabriki hsab dilirdi». 

XIX əsrin snunda təkcə Nuxa qəzasında baramaaçan fabriklərinin sayı 55-ə çatmışdı. XX əsrin əvvəllərinə aid olan mənbələrdə qyd lunduğu kimi, artıq Şəki Rusiya ipək sənaysinin ən iri mərkəzlərindən birinə çvrilmişdi. Snrakı illərdə müəssisələrin sayı bir qədər azalsa da fabriklərin yni txnikadan istifadəyə kçməsi hsabına məhsul isthsalı xyli artmışdı. 

1914-cü ildə başlanmış birinci dünya müharibəsi ipək məmulatı isthsalının azalmasına, bir sıra müəssisələrin dayanmasına səbəb ldu. 


XX əsrin ikinci nilliyində Nuxa qəzasında ipəkçilik sənaysinin yüksəlişi müasir txnikanın sənaydə tətbiqi ilə əlaqədar idi. 

Şəkidə ipəkçilik təsərrüfatında yüksək inkişaf mərhələsinin əldə lunmasında, ipək məmulatlarının isthsal və satışından əldə lunan gəlirin Şəkiyə axınının təmin lunmasında ipək sənaysi sahibkarlarının müstəsna xidmətləri lmuşdur. Məhz nların fəaliyyəti sayəsində Şəkiyə, ümumiyyətlə, Azərbaycana yönələn «qızıl axını» əhalinin güzəranının yaxşılaşmasına, yeni binaların tikilməsinə, rifah halının yüksəlməsinə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Ipəkçiliyin timsalında iqtisadiyyatın inkişafı həm də maarif və mədəniyyətin tərəqqisinə, milli şüurun yüksəlişinə təkan vrmişdir. 

Şəkidə ipəkçilik təsərrüfatının çar dövründəki vəziyyətini əks tdirən məlumatlar sübut dir ki, müstəmləkə üsuli-idarəsinin yaratdığı subyktiv çətinliklərə baxmayaraq bu bənzərsiz təsərrüfat sahəsi yüksək inkişaf səviyyəsi ilə fərqlənirdi. 

Müxtəlif mənbə və nəşrlərdə ipək isthsalı və satışı ilə məşğul lan cəmi 40 nəfər Şəki sahibkarının adına rast gəlinir. Professor Z.M.Əlizadənin və N.A.İbrahimovun «Şəki ipəyi uzaq karvan yllarında» kitabında isə 83 sahibkar haqqında məlumat var. 43 nəfər şəkili sahibkar haqqında ilk dəfə bu kitabda oxuyuruq. Lakin bu da sn dyil - güman dilir ki, Şəkidə ipəkçiliklə məşğul olan sahibkarların sayı 100-ə yaxın lmuşdur. 

İpək sahibkarlarının əksəriyyəti müqəddəs Həcc ziyarətinə gtdiyinə görə «hacı» titulu daşıyırdılar və onlar üçün dini-mənəvi dəyərləri gündəlik həyat tərzi və davranış idi. 

Əvvəllər sahibkar Şallığluna mənsub lub snralar başqasına satılan (hazırda Şəkidə 3-cü zavd adlanan) fabrik tədqiq lunan dövrün əvvəllərində həqiqətən ipək isthsalının bütün tələblərinə cavab vrən iri kapitalist müəssisəsi idi. 

Bu fabrikin bütün sxlərində tiyanlardan qalxan buxarı svurub bayıra çıxaran xüsusi brular və təkmil sərinkşlər qyulmuşdu. Ipəksarıyan dəzgahların hamısı Italiyadan gətirilmiş «Baltika» sistmli avadanlıq idi. Fabrikdə iş lktrik işığında görülürdü. 

Salam Lətifvun fabriki də zamankı şəraitdə müasir txnika ilə təchiz dilmişdi. Fransanın ən yaxşı ipəksarıma dəzgahları ilk dəfə laraq burada tətbiq dilmişdi. nu da qyd tmək lazımdır ki, Zaqafqaziyada ipək malı müəssisələrində suyun tiyanlarda lktrik nrjisi ilə qızdırılması işi ilk dəfə 1906-cı ildə Salam Lətifvun fabrikində həyata kçirilmişdi. 

Şəkidə ad-san qazanmış bacarıqlı, işgüzar fabrik sahiblərindən biri də şəhərin Qışlaq ərazisindəki, indi 2 nömrəli fabrik kimi tanınan müəssisənin sahibi Hacı Qəni lmuşdur. Hacı Qəninin Qışlaqda tikdirdiyi fabrik, həmin ərazidə yaşayan əhalinin iş tapmasında mühüm rl ynayırdı. Zəhmətsvərliyi, işgüzarlığı hsabına Hacı Qəni Şəkinin ən zəngin ipək sahibkarlarından birinə çvrilmişdi. Svtlər dönəmində cins mal-qara birliyi kmplksinin tikildiyi ərazi, Salınçağ adlanan yrin qərb hissəsi, «Alaçıların bağı» dyilən ərazinin üst hissəsi nun mal binəsi idi. 

Uzun müddət Qışlaq kintatrı kimi fəaliyyət göstərən bina, həmçinin nun arxasındakı yataqxana və uşaq bağçası kimi istifadə dilən binalar da Hacı Qəninin mülkləri lub. Inqilabdan snra bunların hamısını Svt hökuməti müsadirə dib. 

Hacı Qəni 1930-cu il may ayının 28-də Svt hökumətinin qəddar cəza aləti Dövlət Siyasi Idarəsinin (QPU) qərarı ilə güllələndi. na ölümündən xyli snra – 1989-cu ildə bəraət vrildi. 

Şəkinin «Qışlaq» ərazisində ipək isthsal dən müəssisələrdən biri də Hacı Syfinin fabriki kimi tanınırdı. Bu fabrik Hacı Qəninin fabrikindən bir qədər aşağıda, hal-hazırda mbl mağazasının yrləşdiyi binada fəaliyyət göstərib. Inqilabdan snra blşviklər Hacı Syfinin də bütün əmlakını müsadirə tmiş, özünü isə gdər-gəlməz Sibirə sürgünə göndərmişdilər. 


Şəkinin nüfuzlu ipək sənayesi sahibkarlarından lan Hacı Hacıbala Qışlağın Mlla Qcalar məhəlləsində 1862-ci ildə anadan lmuş, 1937-ci ildə vəfat tmişdir. , ipək malı və satışından əldə lunan gəlir hsabına xyli sərvət tplamışdı. Hacı Hacıbala Ağdaşlı ğlu Məhəmməd adı ilə tanınmış bir şəxsin ipək zavduna şərik idi. Həmin zavdda isthsal dilən ipək Tiflis, Batum və Kutaisdə satılırdı. 

Hacı Hacıbalanın şərik lduğu zavdun yrində svt dönəmində əhali tərəfindən «Qışlaq avtkalnu» adlanan avtmbil təsərrüfatı yrləşdirildi. 

Birinci dünya müharibəsi zamanı rus impriyasının bütün ərazisində, cümlədən Azərbaycanda təsərrüfat həyatı tənəzzülə uğradı. Gənc Azərbaycan Demokratik Respublikası isə mövcud olduğu qısa müddətdə iqtisadi xaraktrli prblmləri həll tməyə macal tapa bilmədi. 

İpəkçilik təsərrüfatının ağır böhran mərhələsini yaşadığı dövrdə blə, Şəki iqtisadi göstəricilərə görə qabaqcıl mövqyini qruyub saxlaya bilmişdi. 

1921-ci ilin fvralında Azərbaycan XTŞ nəzdində «Azipək» şöbəsi təsis lundu. Bütün ipəkçilik müəssisələrinə rəhbərlik dən bu idarənin əsas ipəkçilik mərkəzi lan Nuxada xüsusi şöbəsi yaradıldı. 1921-ci ilin snunda Nuxadakı 1, 2, 3, 4 saylı fabriklər «Azipək» şöbəsinə vrildi. Bu müəssisələr nun nəzdində fəaliyyət göstərməli idi. 1922-ci ilin snu 1923-cü ilin əvvəllərində Nuxada baramaaçan zavdunun tikilib istismara vrilməsi ipəkçilik sənaysində tənəzzül prssinə sn qyulduğunu və tərəqqi mərhələsinin başlandığını sübut dirdi. 

1927-ci il Nuxanın ipək sənaysi tarixində yni mərhələnin başlanğıcı ldu. Həmin ilin iyun ayında vaxtı ilə Nuxanın ilk ipəkçilik müəssisəsinin – Alksyv və Vrnin qardaşlarının fabrikinin bərqərar lduğu ərazidə ipəkçilik sənaysi sahəsində Zaqafqaziyada ən böyük kmbinatın əsası qyuldu. 

Hələ 1926-cı ildə «Pravda» qəzti yazırdı: «Svt hökuməti Nuxada dünyanın ən böyük ipək kmbinatının tikilməsi haqqında qərar qəbul tmişdir…». 

Kmbinatın tikintisinə hərtərəfli hazırlıq işlərinə başlandı. Rusiyadan Şəkiyə smnt, taxta-şalban, armatur və digər tikinti matrialları gətirilirdi. Mskvanın, Lninqradın dəzgahqayıranları bu müəssisə üçün müasir avadanlıqlar hazırlamağa başladılar. 

Lakin tezliklə məlum olur ki, mövcud işçi qüvvəsi bu nəhəng tikinti üçün azlıq dir. na görə də mühəndis Kibizv tikintiyə yni işçi qüvvəsi cəlb tmək üçün Şimali Qafqaza göndərilir və oradan 360 nəfər inşaatçı ilə qayıdır. Kmbinatın tikintisi 1931-ci ildə başa çatdırılmışdır. 

1941-ci ilin iyun ayının 22-də faşist Almaniyası Svt Ittifaqına hücum tdi. Müharibə illərində Nuxa ipəkçiləri də faşizm üzərində qələbəni təmin tmək üçün fədakarlıqla çalışmış, cəbhənin htiyaclarını ödəmək üçün əllərindən gələni əsirgəməmişlər. Onlar tnlarla ipək sap isthsal dərək hərbi qspitalların tələbatını ödəmişlər. Müharibədən snra Nuxada isthsal dilən ipək məmulatının nəinki həcmi daim artır, həm də çşidi intnsiv surətdə çxalırdı. 

Svt Ittifaqının ucsuz-bucaqsız ərazisində baramaçılıq və ipəkçilik kimi unikal təsərrüfat sahəsini inkişaf tdirmək üçün əlvrişli iqlim şəraitinə ancaq rta Asiya və Qafqaz malik idi. 

Hesab edirik ki, 1961-ci ildə Şəki Ipək Kmbinatının dirktru vəzifəsinə təyin olunmuş Tacəddin Əfəndiyv haqqında da məlumat vermək lazımdır. 

Məlumdur ki, hər hansı bir şəhərin mədəni səviyyəsini, həyat tərzini, müəyyənləşdirən mühüm amillərdən biri mədəniyyət byktləridir. Bunu nəzərə alan Tacəddin Əfəndiyv də Şəkidə az iş görməmişdir. Şəhər stadinu və indiki Sabit Rəhman adına Dövlət Dram Tatrının binası nun təşəbbüsü ilə inşa dilmişdir. Ipəkçilər üçün mədəniyyət sarayı kimi nəzərdə tutulan bu bina snradan şəhərin sərəncamına vrilmiş və tatr binasına çvrilmişdir. 

Tacəddin Əfəndiyvin ən möhtəşəm işi müasir txniki vasitələrlə təchiz dilmiş və SSRİ miqyasında bənzəri lmayan, yüksək isthsal gücünə malik byaq-bəzək fabrikini tikdirməsi idi. Txucu və byaq-bəzək isthsalatlarının indiki binaları da məhz Tacəddin Əfəndiyvin Şəki Ipək Isthsalat Birliyinin baş dirktru işlədiyi zaman tikilib istifadəyə vrilmişdir. 

Şəkinin təbiətinin, dağ mənzərələrinin vurğunu lan Tacəddin Əfəndiyev hesab edirdi ki, bu gözəllikləri qotuyub gələcək nəsillərə çatdırmaq lazımdır. Məhz nun rəhbərliyi altında «Marxal» istirahət znası, Mustafa bəyin malikanəsində pioner duşərgəsi üçün bina, “Ağ qaya”, “Daşüz”, “Xan yaylağı” Turist bazaları və digər ictimai byktlər istifadəyə vrilmişdir. Ömrünün çx hissəsini Şəkiyə və nun sənaysinə həsr tmiş, şəhərdə bir nçə yadigar qymuş Tacəddin Əfəndiyv 1986-cı ildə 64 yaşında Şəkidə vəfat tmişdir. 

Bləliklə, yuxarıda qyd lunanlardan göründüyü kimi, XVIII əsrin əvvəllərindən XX əsrin əvvəllərinədək ipəkçiliyin kçdiyi tarixi inkişaf dövründə çx böyük uğurlar əldə dilmiş, hətta avrpalılar Şəkini «Qafqazın Linu» adlandırmışlar. Bir sözlə, qəzada ipəkçiliyin inkişafı müxtəlif növ sənətkarlığın inkişafına zəmin yaratmış, bu da öz növbəsində ticarətin gnişlənməsinə təkan vrmişdir. Nəticədə əhalinin işlə təmin lunması da yaşayış səviyyəsinə müsbət təsir göstərmişdir. 


Beləliklə, sözügedən dövrün müsbət və mənfi cəhətlərinə baxmayaraq, xalq memarları qarşıya qoyulan vəzifənin öhdəsindən bacarıqla gəlmiş və Şəkinin relyefinə uyğun özünəməxsus memarlıq ansambları yaratmağı bacarmışlar. 
* * *
Hörmətli oxucu! Biz heç də kiçik bir qəzet məqaləsində dünyanın əksər iri dövlətlərində kifayət qədər yaxşı tanınan, bir çox özəllikləri ilə sayılıb-seçilən və sevilən doğma Şəkimizin memarlıq abidələrini və yaxud vaxtilə ipəkçilik sahəsində əldə olunan naliyyətləri təkrar-təkrar sizin nəzərinizə çatdırmağı qarşıya maqsəd qoymamışıq. Ötən əsrin 60-70-ci illərində Şəkinin o vaxtkı gəncləri arasında dahi şairimiz Bəxtiyar Vahabzadə, məhşur cərrah həkim professor Nürəddin Rzayev və hələ sovet dövründə İngiltərənin Londonda yerləşən Kral Universiteti Mineraloji cəmiyyətinin fəxri üzvü seçilmiş mərhum akademik Xudu Məmmədov arasında olan kiçik bir söhbəti dillər əzbərinə çevrilmişdir. Öz dostları ilə Şəkiyə birinci dəfə qonaq gələn professor Nurəddin Rzayev şəhərin gəzməli yerlərini gəzib, qurtardıqdan sonra Böyük Vətən Müharibəsində həlak olmuş soydaşlarımızın şərəfinə ucaldılmış Ana heykəli abidəsini ziyarət etmək məqsədilə həmin ərazidən şəhəri seyr etmək, (o vaxtlar bu bir qayda kimi qəbul edilmişdir) zamanı, danışılan kiçik bir söhbəti xatırlatmaqla fikrimizi davam etdirmək istəyirik: Nurəddin Rzayev Şəki haqqında təəssüratını söyləyərkən qeyd edir ki, şəhər elə ərazidə yerləşir ki, küçələri, döngələri çox darısqaldır. Xudu Məmmədov isə cavabında bildirir ki, elə şəhərin gözəlliklərindən, qeyri-adiliyindən biri də odur ki, o vaxtın ustaları belə dağlıq əraziyə uyğun öz işlərini çox ölçülü, biçili yerinə yetirə biliblər. 

Doğurdan da çox mürəkkəb dağətəyi landşafta malik bir ərazidə belə əzəmətli və qeyri-adi bir ansambl yaratmaq xüsusi qabiliyyət tələb edir ki, bunun öhdəsindən o vaxtın sənətkarları bacarıqla gəliblər. Kənardan, bir qədər uzaqdan baxanda elə bir görüntü yaranır ki, elə bil binalar bir-birinə bitişikdir. Ola bilsin ki, keçmiş usta sənətkarlar öz işlərində memarlığın elə incəliklərindən istifadə ediblər ki, o incəliklər bizə bugün hələlik məlum deyl. 

Fikrimizi sadə bir misalla təsdiqləmək üçün elə bizim karvansaraların kanalizasiya sularının hara, necə axmasının və mövcud sistemin yararsız hala düşüb təmirə ehtiyacının olmasını neçə yüzilliklər ərzində müşahidə edilməməsi özü də kifayətdir. 

Bir sözlə fikrimizi sovet dövründə geniş yayılmış yəhudilərin bir lətifəsini xatırlamaqla yekunlaşdırmaq istəyirik: “İki yəhudi öz aralarında çox mübahisəli bir söhbət edirlər. Bir qədər kənarda onları diqqətlə izləyən üçüncü yəhudi onlara yaxınlaşıb, deyir ki, mən bilmirəm siz nə haqda mübahisə edirsiniz edin, ancaq köçüb getmək labüddür.” 

Biz də bu məqaləmizdə onu demək istəyirik ki, kim necə düşünür elə də düşünsün, gözəl Şəkimizin itirilmiş şöhrətinin yenidən bərpa olunmasının, ipəkçiliyin, sənətkarlığın, əhalinin işlə təmin olunmasının həlli Böyük İpək yolundan keçir.
Mənbə: "Şəki bələdiyyəsi" qəzeti



21 2014



         
Email


email
email @
email !
,
 LiveRSS:   RSS-  Valyuta məzənnəsi